Komisja Edukacji Narodowej: reforma szkoły i geneza święta

Redakcja historii i ciekawostek 2026-10-14 08:55 4 min czytania

Czarno-białe zdjęcie uczniów w dawnej klasie szkolnej z nauczycielką przy tablicy.

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, która miała zorganizować szkolnictwo po kasacie zakonu jezuitów. Rocznica tego wydarzenia stała się później datą Dnia Edukacji Narodowej, obchodzonego w Polsce jako święto osób związanych z oświatą. KEN nie stworzyła współczesnego systemu szkolnego, ale po raz pierwszy w Europie powierzyła państwu centralne kierowanie edukacją.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

Bezpośrednim impulsem była kasata zakonu jezuitów, ogłoszona przez papieża Klemensa XIV w 1773 roku. Jezuici prowadzili znaczną część szkół w Rzeczypospolitej, więc ich rozwiązanie pozostawiło problem: kto przejmie placówki, majątek i odpowiedzialność za nauczanie młodzieży?

Sejm zdecydował o utworzeniu instytucji państwowej, która miała zająć się edukacją. Komisja Edukacji Narodowej, zwana w skrócie KEN, rozpoczęła działalność w realiach I Rzeczypospolitej. Jej zadanie było pilne i praktyczne: utrzymać szkoły oraz nadać im spójny kierunek. W ten sposób rozwiązanie problemu powstałego po kasacie zakonu stało się okazją do szerszego uporządkowania szkolnictwa.

Wśród pierwszych członków komisji znaleźli się duchowni i świeccy działacze, w tym biskup Ignacy Massalski oraz Joachim Chreptowicz. Ważną rolę w jej pracach odegrał także Hugo Kołłątaj, który uczestniczył w reformowaniu Akademii Krakowskiej. Komisja działała w okresie, gdy państwo szukało sposobów na wzmocnienie instytucji publicznych.

Jak KEN zmieniała organizację nauczania

Komisja przejęła nadzór nad szkołami i majątkiem pojezuickim, a następnie zaczęła porządkować cały system. Tworzyła strukturę zarządzania placówkami, określała ich zadania i wspierała kształcenie nauczycieli. Edukacja przestawała być wyłącznie sprawą poszczególnych zakonów czy lokalnych środowisk; stawała się obszarem planowanej polityki państwa. Znaczenie tej zmiany polegało na tym, że za organizację nauczania zaczęła odpowiadać wspólna instytucja, a nie tylko poszczególni prowadzący szkoły.

Zmiany dotyczyły również treści nauczania. W programach większe znaczenie zyskiwały przedmioty przydatne w życiu publicznym i codziennym, między innymi matematyka, nauki przyrodnicze, historia oraz język polski. Łacina nie zniknęła, lecz szkoła miała lepiej odpowiadać na potrzeby społeczeństwa i państwa. Była to korekta kierunku kształcenia, a nie zerwanie z dotychczasową tradycją.

Istotnym przedsięwzięciem było przygotowanie podręczników i ujednolicanie programów. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, działające przy KEN, pracowało nad nowymi materiałami dydaktycznymi. Ułatwiało to prowadzenie lekcji według wspólnych założeń, choć wdrażanie reform zależało od możliwości konkretnych szkół i nauczycieli. Sam plan reformy nie oznaczał więc, że wszędzie można było od razu wprowadzić identyczne rozwiązania.

KEN nadzorowała także szkoły główne w Krakowie i Wilnie, które pełniły funkcję ośrodków akademickich oraz wspierały niższe szczeble nauczania. Nie oznaczało to powszechnego dostępu do edukacji w dzisiejszym rozumieniu. Reforma obejmowała instytucje działające w ówczesnej Rzeczypospolitej, a jej zasięg i możliwości ograniczały realia epoki.

Co wyróżniało reformę KEN

Najważniejsza zmiana polegała na połączeniu nadzoru, programu i kształcenia nauczycieli w ramach jednej instytucji państwowej. Wcześniej szkoły prowadziły różne podmioty, a KEN próbowała nadać ich pracy wspólny kierunek. To właśnie dlatego jest uznawana za przełom w dziejach polskiej oświaty: reforma dotyczyła zarówno tego, kto nadzoruje szkoły, jak i tego, czego oraz jak mają uczyć.

Komisja Edukacji Narodowej: reforma szkoły i geneza święta

Nie należy jednak utożsamiać tej reformy z powstaniem dzisiejszej szkoły. KEN działała w XVIII wieku, w państwie o innej strukturze, innym zasięgu terytorialnym i odmiennych warunkach społecznych. Jej dorobek dotyczył przede wszystkim organizacji i programu nauczania, a nie ustanowienia współczesnych obowiązków szkolnych czy obecnego podziału etapów edukacji. To rozróżnienie pomaga zrozumieć jej znaczenie bez przypisywania jej rozwiązań, które powstały później.

Komisja działała do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po rozbiorach jej instytucjonalne ramy przestały istnieć, ale doświadczenia reformatorów i część rozwiązań organizacyjnych pozostały ważnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń.

Dlaczego 14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej

Data święta nawiązuje do powołania KEN, ale sam Dzień Edukacji Narodowej jest późniejszym ustanowieniem. Nie obchodzono go w tej formie w 1773 roku. Współczesna nazwa i charakter święta wynikają z decyzji podjętych w XX wieku.

14 października został ustanowiony Dniem Edukacji Narodowej w 1972 roku, w dwusetną rocznicę powołania komisji. Święto zastąpiło wcześniejszy Dzień Nauczyciela i obejmuje wszystkich pracowników oświaty, nie tylko nauczycieli. W praktyce to dzień, w którym szkoły i społeczności lokalne podkreślają rolę edukacji oraz pracę osób ją organizujących i prowadzących.

Związek między datą a historią jest więc konkretny: 14 października przypomina o instytucji, która podjęła próbę uporządkowania szkolnictwa w Rzeczypospolitej. Dzisiejsze obchody są formą upamiętnienia tej rocznicy, a nie kontynuacją szkolnych uroczystości z XVIII wieku. Dla czytelnika najważniejsze jest zatem rozróżnienie: rocznica powołania komisji pochodzi z 1773 roku, natomiast współczesne święto ustanowiono niemal dwa stulecia później.

Od reformy XVIII wieku do dzisiejszego święta

Komisja Edukacji Narodowej pozostaje ważna, bo zmieniła sposób myślenia o nauczaniu: edukacja stała się sprawą publiczną, wymagającą koordynacji, programów i przygotowanych nauczycieli. Jej reformy nie stworzyły szkoły, do której uczniowie chodzą dziś, ale pomogły ukształtować tradycję państwowej odpowiedzialności za oświatę.

Kiedy 14 października obchodzony jest Dzień Edukacji Narodowej, data łączy dwa porządki: wydarzenie z 1773 roku i późniejsze święto ustanowione dla środowiska edukacyjnego. Rozróżnienie tych faktów pozwala docenić znaczenie KEN i zrozumieć, dlaczego właśnie ta rocznica stała się datą święta pracowników oświaty.

Źródło: Gov

Kontekst i akcje O tym artykule

Weryfikacja źródła Kontekst historyczny

Artykuł oddziela powołanie KEN w 1773 roku od ustanowienia Dnia Edukacji Narodowej w XX wieku.

Weryfikacje